Page 146 - Munaidi jinau jane saqtau ushin jabdiktar

қосылыстарының, шекті, хош иісті және полициклді көмірсутектердің, ауыр
металдардың және т.б. болуын анықтайды. ауадағы шаңның концентрациясы
мен тыныс жолдарының созылмалы аурулары, ең алдымен астма, бронхит
және өкпе эмфиземасы арасындағы байланыс анықталды. Денеге шаңмен
енетін ауыр металдардың жоғары дозаларында гемопоэтические органдар мен
орталық жүйке жүйесінің жұмысында бұзылулар пайда болуы мүмкін.
Бірқатар зерттеулер көрсеткендей, мұнай шикізатын каталитикалық
өңдеу процестері атмосфераға катализатор шаңын шығарудың негізгі
көздерінің бірі болып табылады. Каталитикалық крекинг қондырғыларындағы
катализаторлық шаңды бөлудің төмен тиімділігі қымбат катализаторлардың
негізсіз жоғары шығындарына және қоршаған ортаның қатты
шығарындылармен ластануына әкеледі. Басқаша айтқанда, қатты заттардың
шығарылуын азайту мәселесі, ең алдымен, каталитикалық крекинг
қондырғыларының, әсіресе мұнай шикізатының ауыр және қалдық түрлерінде
жұмыс істейтін жоғары қуатты қондырғылардың жобаларын жасаумен
байланысты.
Суперэкотоксиканттар
Соңғы жылдары зиянды заттардың жалпы санынан аз мөлшерде
ферменттерге күшті индукциялық немесе ингибиторлық әсер ететіндер —
суперэкотоксиканттар деп аталады. Қоршаған ортада
суперэкотоксиканттардың ең көп кездесетіні-бенз (а) пирен. Бұл зат
канцерогенді полиароматикалық көмірсутектердің (PAH) бүкіл тобына
индикатор ретінде бөлінеді.
Бенз(а)пирен табылған объектілерде, әдетте, басқа ПАУ бар, олардың
арасында пиролитикалық реакциялар нәтижесінде пайда болатын ең күшті
канцерогендердің бірі. ПАУ түзілуінің негізгі шарты жоғары температура-800-

1000°с болып табылады, сондықтан ПАУ шығарындыларының негізгі көздері
технологиялық пештердің түтін құбырлары және битум өндіру қондырғылары
болып табылады.

Бақылау сұрақтары:
1. Мұнай мен газды өндіру кезінде қоршаған ортаға қандай зиянды
заттар таралуы мүмкін ?
2. Организмнің жеке жүйелерін әсер етуі бойынша улы заттар қалай
топтастырылады ?
3. ШРК дегеніміз не ?
4. Улы заттар ШРК-на байланысты қандай топтарға жіктеледі ?
5. Улы заттар құрамындағы қандай компонентке байланысты қауіптілік
категориясына жіктеледі ?
6. Көмірсутек дегеніміз не және оның адамға кері әсері.
7. Өндірістік жарақаттану және кәсіптік аурулар туралы негізгі
ұғымдар.
8. Негізгі өндірістік факторлар.

146